Алдын ала күнге қараю теріні қорғай ма? Зерттеулер не дейді

Алдын ала күнге қараю теріні қорғай ма? Көзге көрінетін күн күйігінен сәл ғана қорғайды, бірақ кейінгі ультракүлгін сәуле әсерін қауіпсіз етуге бұл жеткіліксіз. FDA-ның 2023 жылғы нұсқаулығындағы бағалау бойынша, қарайған терідегі қосымша меланин шамамен SPF 2–4 деңгейінде қорғайды. Бұл Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымы ұсынатын кең спектрлі SPF 30 деңгейінен әлдеқайда төмен. Терінің қараюы UV сәулесі оны зақымдап үлгергенін де білдіреді. Алдын ала әдейі күнге қараймаңыз және алғашқы күннен бастап қорғаныңыз.

Алдын ала күнге қараю қаншалықты қорғайды?

Адамдарға тікелей жүргізілген ең жақсы тәжірибеде қорғаныс әсерінің аз екені анықталды. Photochemistry and Photobiology журналында 1998 жылы жарияланған зерттеуде John Sheehan, Christopher Potten және Antony Young дені сау, жасы жас 16 ересек адамды тексерген. Сегізінің тері фототипі II, сегізінікі III болған. Бұған дейін сәуле түспеген тері аймақтарына он жұмыс күні бойы күн сәулесін имитациялайтын сәуленің аз мөлшері түсірілген.

Бір аптадан кейін сәуле түскен теріде болар-болмас қызару пайда болуы үшін UV мөлшері 1.4–2.3 есе көбірек қажет болған. Нақты нәтиже теріні қарайтуға жұмсалған сәуле мөлшеріне байланысты болған. Зерттеушілер мұны күннен қорғайтын құралдың SPF көрсеткіші емес, әсер ету арқылы қалыптасқан қорғаныс коэффициенті деп атаған. Олардың қорытындысы бойынша, мұндай қараю эритемадан, яғни медицина тіліндегі қызарудан, шамалы ғана қорғайды.

Бұл тәжірибенің екі маңызды шектеуі болған. Оған небәрі 16 адам қатысқан және шағын сынақ аймақтарындағы қысқа мерзімді қызару өлшенген. Зерттеу алдын ала күнге қараюдың тері обырын, күн сәулесінен қартаюды немесе пигмент өзгерістерін болдырмайтынын көрсеткен жоқ.

SPF-пен салыстырғанда да мұқият болған жөн. 2019 жылғы ISO 24444 стандарты күннен қорғайтын құралдың SPF көрсеткішін қорғалған және қорғалмаған теріде болар-болмас қызару туғызатын UV мөлшерлерінің бақыланатын жағдайда анықталған қатынасы деп белгілейді. Сынақтан өткен күннен қорғайтын құралдың жағу тәсілі көрсетіледі. Ал терінің қараюында белгіленген мөлшер де, біркелкі жабын да, кең спектрлі қорғаныс рейтингі де жоқ.

SPF уақытты өлшемейді. SPF 2 далада екі сағат қауіпсіз жүруге кепілдік бермейді. UV қарқындылығы, сәуле әсерінің ұзақтығы, терінің сезімталдығы, су, тер және күннен қорғайтын құрал жағылмай қалған тұстар — бәрі нәтижеге әсер етеді.

Қарайған терінің түсі неге жаңылыстыруы мүмкін?

Бірдей болып көрінетін екі қараю UV әсерінен әртүрлі қорғай алады. Pigment Cell & Melanoma Research журналында 2011 жылы жарияланған зерттеуде Yoshinori Miyamura бастаған топ қызару туғызатын шектен төмен UVA және UVB мөлшерлерін қайталап қолданған. Сәулелендіру екі аптаға созылған. UVA мен UVB теріге бір-біріне ұқсас реңк берген. Алайда UVA әсерінен қарайған тері кейінгі UV әсері туғызған ДНҚ зақымынан дерлік қорғамаған. UVB әсерінен қараю шамалы қорғаныс берген, бірақ қараюдың әр түрін қалыптастыру үшін қолданылған UV жасушалар мен ДНҚ-ны зақымдаған.

Бұл маңызды, себебі терінің түсіне қарап қорғаныс деңгейін бағалай алмайсыз. UVA терідегі бар пигментті қарайта алады, бірақ UVB әсерінен кейін байқалатын жауапты дәл солай қалыптастырмайды. Сондықтан көзге көрінетін қараю сынақтан өткен кең спектрлі күннен қорғайтын құралды толыққанды алмастыра алмайды.

Терінің бастапқы табиғи пигментациясы мен ашықтау теріні әдейі күнге қарайту бір нәрсе емес. Қызару да тері зақымының бәрін көрсете бермейді. Journal of Investigative Dermatology журналында 2002 жылы жарияланған зерттеуде Sheehan бастаған топ дені сау 12 ересек адамға күн сәулесін имитациялайтын сәуле мөлшерін бірнеше рет түсірген. Әр мөлшер қызару туғызатын шектен төмен болған. Алты қатысушының тері фототипі II, қалған алтауынікі IV болған. Екі топта да ДНҚ-ның сәуледен зақымдануы жинала берген. Қызару бойынша да, ДНҚ зақымының бір көрсеткіші бойынша да есептелген қорғаныс коэффициенті шамамен 2 болған.

Іс жүзіндегі қауіп — өзіңізді қорғалғандай сезіну. Терінің сәл кешірек күюі далада ұзағырақ қалуға итермелеуі мүмкін, ал UV әсері жинала береді.

Күнге күйіп қалмау зиян жоқ дегенді білдірмейді

Күйіп қалмау солярийде қараюды қауіпсіз етпейді. Journal of the National Cancer Institute журналында 2014 жылы жарияланған зерттеуде Rachel Vogel бастаған топ 906 меланома жағдайын және бақылау тобындағы 946 адамды талдаған. Олар солярий құрылғыларынан күйіп қалғанын айтқан адамдарды талдаудан алып тастаған. Өмір бойы күнге күйіп қалу тарихының барлық санатында солярийге барғандардың меланомаға шалдығу мүмкіндігі жоғары болып қалған.

Өмірінде күнге бірде-бір рет күйіп қалмағанын айтқан шағын топта түзетілген мүмкіндіктер қатынасы 3.87 болған. Сенімділік аралығы кең — 1.68–8.91 болған. Бұл ішінара қатысушылардың естеліктеріне сүйенген жағдай-бақылау зерттеуі болғандықтан, әр меланома жағдайына солярийде қараю себеп болғанын дәлелдей алмайды. Бірақ ол «Мен ешқашан күйіп қалмаймын» деген сөздің солярийдің зиянсыз екеніне дәлел бола алмайтынын көрсетеді.

Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымы солярийден толықтай бас тартуға кеңес береді. Оның UV әсері демалысқа шықпай тұрып-ақ қауіп қосады, ал UVA қалыптастырған реңк өте аз қорғаныс беруі немесе мүлде қорғамауы мүмкін.

Алдын ала күнге қараю туралы шешім қабылдауға арналған кесте

Қарқынды күн сәулесіне шығар алдында және оның астында жүргенде не істеу керек

Жағдайыңыз	Зерттеу деректері нені өзгертеді	Келесі қадамыңыз
Демалыс алдында солярийге баруды жоспарлап жүрсіз	Терінің қараюы сенімді көрінгенімен, аз ғана қорғаныс беруі мүмкін. Қараю үшін сәуле алудың өзі UV зақымын арттырады.	Солярийге бармаңыз. Далаға шыққан алғашқы күннен бастап көлеңкені, киімді және күннен қорғайтын құралды пайдаланыңыз.
Теріңіз күннің әсерінен қарайып қойған	Оның қосымша қорғанысы аз әрі нақты деңгейі белгісіз деп есептеңіз. Тері түсі UVA немесе UVB сәулесінен қаншалықты қорғайтынын көрсете алмайды.	Теріңіз қараймағандай жоспарлаңыз. Қорғанысты тері түсіне емес, UV индексіне және күн астында қанша уақыт болатыныңызға қарай таңдаңыз.
Теріңізге қола реңк бергіңіз келеді	Күнге шықпай-ақ теріні қарайтатын құрал немесе бронзер әдейі UV әсеріне ұшырамай-ақ реңк бере алады. FDA мәліметінше, SPF белгісі бар түрлері ғана күннен қорғауы мүмкін.	Құралдың өз жапсырмасында SPF көрсетілмесе, косметикалық реңктің қорғанысын SPF 0 деп есептеңіз. Кең спектрлі қорғаныс беретін бөлек құралды нұсқаулығына сай қолданыңыз.
Суға түсесіз немесе терлейсіз	Алдын ала күнге қараю теріден кетіп қалған күннен қорғайтын құралдың орнын баса алмайды. Суға төзімділіктің де сынақпен анықталған уақыт шегі бар.	Суға төзімді күннен қорғайтын құралды таңдап, жапсырмасындағы нұсқауды орындаңыз. 40 және 80 минуттық суға төзімділік туралы мәлімдемелердің нақты нені қамтитынын біліңіз.

Шынымен көмектесетін қорғаныс жоспары

Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымының 2024 жылғы нұсқаулығында UV индексі 3-ке жеткенде ерекше сақ болу керегі айтылған. Алдымен көлеңке мен киім арқылы қорғаныңыз. Жиегі кең қалпақ пен UV-дан қорғайтын күн көзілдірігін де пайдаланыңыз. Терінің ашық қалған жерлеріне кең спектрлі SPF 30 немесе одан жоғары қорғанысы бар құрал жағыңыз.

Күннен қорғайтын құралды молынан әрі біркелкі жағыңыз. Әр екі сағат сайын, сондай-ақ суға түскеннен, терлегеннен немесе сүлгімен сүртінгеннен кейін қайта жағыңыз. Біздің бетке жағылатын күннен қорғайтын құралдың нақты өлшенген мөлшері туралы нұсқаулығымыз «молынан» дегенді әр жолы бірдей жағуға болатын мөлшерге айналдыруға көмектеседі. Күннен қорғайтын құралды қарқынды күн астында жоспарлағаннан ұзағырақ қалу үшін пайдаланбаңыз.

Күннен қорғайтын құрал қолдансаңыз да, теріңіздің қарайғанын байқауыңыз мүмкін. Бұл реңк пайдалы қорғанысқа айналды дегенді білдірмейді. Ол UV сәулесінің бір бөлігі құрал қабатынан қалыпты түрде өтіп, құрал жұқа жағылып, кей тұстарға жағылмай қалып немесе теріден кетіп, теріңізге жеткенін білдіруі мүмкін. Күннен қорғайтын құрал жақсаңыз да терінің қараюы туралы нұсқаулық нені өзгерту керегін түсіндіреді.